Litfasy — miejsce, które łączy Polaków od pokoleń

Litfas czy litfac? Najpierw słowo

Historycznie poświadczoną polską formą jest „litfas”, w liczbie mnogiej „litfasy”. Potwierdzają ją polskie materiały historyczne, opracowania dotyczące Poznania i współczesny wykaz słownictwa śląskiego. W polszczyźnie ogólnej i urzędowej neutralnym określeniem pozostaje „słup ogłoszeniowy”.

Najprecyzyjniej: słup ogłoszeniowy, dawniej i regionalnie nazywany litfasem. To nie jest nowe, sztucznie utworzone słowo — ma historyczne korzenie i pochodzi od nazwiska konkretnego człowieka.

1855 — rok, w którym zaczęła się historia litfasów

W połowie XIX wieku europejskie miasta rosły bardzo szybko. Przybywało zakładów, sklepów, teatrów i mieszkańców, a ogłoszenia przyklejano do murów, ogrodzeń, drzew i fasad — gdzie tylko się dało.

Problem dostrzegł berliński drukarz i wydawca Ernst Theodor Amandus Litfaß (1816–1874). Zamiast rozklejać afisze przypadkowo, zaproponował specjalne, łatwo dostępne miejsca przeznaczone właśnie do publikowania ogłoszeń: cylindryczne słupy przy ruchliwych ulicach i placach. Okrągła konstrukcja pozwalała czytać ogłoszenia z każdej strony i nie wymagała ściany budynku.

1. 1854

   5 grudnia Litfaß zawiera z władzami Berlina umowę na system 150 nośników ogłoszeniowych.

2. 1855

   15 kwietnia przy Münzstraße w Berlinie staje pierwszy słup Litfaßa.

3. 1855

   1 lipca uroczyście uruchomiono cały system: 100 nowych słupów i 50 przystosowanych konstrukcji miejskich.

Po niemiecku słup nazwano Litfaßsäule — „słup Litfaßa”. Na ziemiach polskich przyjęło się określenie litfas, zachowane w źródłach historycznych i w słownictwie regionalnym, szczególnie na Śląsku. Podobnie jak wiele innych nazwisk wynalazców, z czasem stało się nazwą samego przedmiotu.

Litfasy na ziemiach polskich — historia zapisana w dokumentach

Słupy ogłoszeniowe pojawiły się w miastach na ziemiach polskich jeszcze w XIX wieku, choć pod różnymi zaborami ich historia przebiegała inaczej. Zachowane źródła pozwalają wskazać kilka szczególnie ciekawych przykładów.

1. 1876

   Warszawa. Fotograf Konrad Brandel otrzymuje zgodę na 14 sześciobocznych kiosków z kopułkami w ruchliwych punktach miasta; ich ściany służyły afiszom i ogłoszeniom. Funkcjonalnie bliskie litfasom, choć nie był to klasyczny słup cylindryczny (Muzeum Warszawy).

2. 1894

   Warszawa. 20 października tygodnik „Rola” drukuje sceptyczny artykuł „Spekulacya ogłoszeniowa”: czy przechodnie naprawdę będą czytać ogłoszenia na ulicznych słupach? Pierwsza polska debata o skuteczności reklamy zewnętrznej.

3. 1895

   Poznań. Na fotografii Kurta Emmericha z Prowincjonalnej Wystawy Przemysłowej widać litfas przed główną halą — wskazał go Jakub Skutecki w opracowaniu z 2006 roku.

4. 1932

   Poznań. 25 listopada „Kurier Poznański” publikuje ogłoszenie Magistratu o dzierżawie miejskich słupów od 1 stycznia 1933 roku.

„słupy reklamowe (litfasy)”Ogłoszenie Magistratu Stołecznego Miasta Poznania, „Kurier Poznański”, 25 listopada 1932 r.

Ten krótki fragment pokazuje, że „litfas” nie był późniejszym wspomnieniem — funkcjonował w polszczyźnie okresu międzywojennego, także w komunikacie urzędowym.

Dlaczego litfasy miały tak duże znaczenie?

Przed radiem, telewizją i internetem informacja nie docierała do wszystkich jednakowo. Nie każdy kupował gazety. Słup stał natomiast w miejscu publicznym — po drodze do pracy, na targ, na spacer.

Nie oznaczało to dowolności: już pierwotny berliński system miał zasady, opłaty i administratora odpowiedzialnego za plakatowanie. Słupy były jednocześnie narzędziem komunikacji społecznej i częścią zorganizowanego rynku ogłoszeń.

Czy litfasy wciąż istnieją? Tak — potwierdzają to dokumenty

1. 2018

   Poznań. Miejskie słupy ogłoszeniowe trafiają pod zarząd Międzynarodowych Targów Poznańskich; do 30% ich powierzchni ma służyć niekomercyjnym informacjom mieszkańców, rad osiedli i instytucji.

2. 2019

   Przywidz. Rada Gminy przyjmuje regulamin umieszczania ogłoszeń na pięciu gminnych słupach — przy skrzyżowaniach, przystankach i zabudowie mieszkaniowej.

3. 2025

   Łęczyce i Godętowo. W oficjalnym wykazie miejsc na obwieszczenia wyborcze gmina wskazuje słupy przy ulicach Długiej i Podgórnej oraz słup we wsi Godętowo.

4. 2026

   Olsztyn koło Częstochowy. 18 września Miasto i Gmina ogłasza zamówienie publiczne na dostawę i montaż nowych słupów ogłoszeniowych — ponad 170 lat po pierwszym słupie Litfaßa.

Dlaczego ta tradycja przetrwała?

Technologie zmieniają się szybciej niż podstawowe potrzeby ludzi. Od pokoleń chcemy wiedzieć, co dzieje się wokół nas, informować innych, sprzedawać, kupować, szukać pracy, mieszkania i usług. Zmieniały się środki — afisze, gazety, radio, telewizja, internet — ale idea pozostała ta sama: wspólne, łatwo dostępne miejsce na ogłoszenia z okolicy.

Od 1855 roku zmieniło się niemal wszystko. Jedno pozostało niezmienne: potrzeba przekazywania informacji i łączenia ludzi.

Źródła historyczne i dokumentalne

1. Stadtmuseum Berlin — Ernst Litfaß — biografia wynalazcy i powstanie słupów.
2. Gedenktafeln in Berlin — Ernst Theodor Amandus Litfaß — daty 15 kwietnia i 1 lipca 1855 r.
3. Muzeum Warszawy — Konrad Brandel. W atelier i w plenerze — kioski i miejsca reklamowe w Warszawie od 1876 r.
4. „Rola”, nr 42, 20 października 1894 r. — Biblioteka Cyfrowa UMCS — artykuł „Spekulacya ogłoszeniowa”.
5. Jakub Skutecki, „Obrazki z wystawy”, 2006 — BazHum — fotografia litfasa z wystawy w Poznaniu (1895).
6. „Kurier Poznański”, 25 listopada 1932 r., s. 12 — Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa — ogłoszenie magistratu o dzierżawie litfasów.
7. Poznań.pl — „Wiaty przystankowe w rękach MTP”, 2018 — społeczne wykorzystanie słupów.
8. Dziennik Urzędowy Województwa Pomorskiego — uchwała Gminy Przywidz, 2019 — regulamin ogłoszeń.
9. Gmina Łęczyce — Wybory Prezydenta RP 2025 — wykaz słupów i miejsc ogłoszeniowych.
10. Platforma e-Zamówienia — Olsztyn, 18 września 2026 r. — zamówienie na nowe słupy ogłoszeniowe.

Uwaga językowa: „litfas” jest formą historyczną i regionalną, a nie podstawowym terminem współczesnej polszczyzny ogólnej. W opisie urzędowym najbezpieczniej pisać „słup ogłoszeniowy, dawniej i regionalnie nazywany litfasem”.